رباعی مجرد «فَعْلَلَ»؛ صرف کامل، مصدرها و نمونه‌های کاربردی

رباعی مجرد فعلی است که در ساخت پایهٔ آن چهار حرف اصلی وجود دارد و حرفی برای ساخت باب به آن افزوده نشده است. وزن اصلی این فعل در ماضی «فَعْلَلَ» و در مضارع معلوم «یُفَعْلِلُ» است؛ مانند «دَحْرَجَ، یُدَحْرِجُ» به معنی غلتاند و می‌غلتاند. مصدر معمول آن «فَعْلَلَة» است؛ بنابراین از «دَحْرَجَ» مصدر «دَحْرَجَة» ساخته می‌شود. در فعل‌های تکرارشونده‌ای مانند «زَلْزَلَ»، مصدر «فِعْلال» نیز مطرح است؛ مثل «زِلْزال» در کنار «زَلْزَلَة».

دشواری این درس معمولاً از جایی شروع می‌شود که تعداد حروف نوشته‌شده را با تعداد حروف ریشه یکی می‌گیریم. «أَکْرَمَ» در ظاهر چهار حرف دارد، اما ریشه‌اش سه‌حرفی است؛ در مقابل، هر چهار حرف «دَحْرَجَ» اصلی‌اند. از طرف دیگر، «یُدَحْرِجُونَ» با وجود طولانی‌تر شدن، همچنان صورت مضارع همان رباعی مجرد است. حرف مضارعه و شناسهٔ جمع، فعل را به باب رباعی مزید تبدیل نمی‌کنند. این تفاوت، هم در تشخیص وزن و هم در پاسخ‌دادن به تمرین‌های صرف اهمیت دارد.

برای یادگیری این باب، بهتر است یک فعل روشن را تا پایان دنبال کنیم و سپس الگوی آن را روی فعل‌های دیگر بسنجیم. در جدول‌های این آموزش، «دَحْرَجَ» نمونهٔ اصلی است. نخست ریشه، وزن و مصدر را می‌شناسیم؛ سپس چهارده صیغهٔ ماضی و مضارع معلوم و مجهول، شش صیغهٔ امر و نهی مخاطب و تغییر مضارع پس از ادات نصب و جزم را بررسی می‌کنیم. اسم فاعل و اسم مفعول نیز کنار همین خانواده قرار می‌گیرند تا تفاوت حرکت‌ها دیده شود.

هدف از «صرف کامل» در اینجا، پوشش صورت‌های پایه و پرکاربرد این باب در عربی معیار است. بحث تفصیلی نون تأکید، فعل‌های ملحق به رباعی و همهٔ موارد اعلال و ابدال، موضوع مستقلی دارد. با این حال، مرزهای ضروری را توضیح می‌دهیم تا قاعدهٔ فعل سالم را به هر واژهٔ چهارحرفی تعمیم ندهید. مثال‌های جمله‌ای و تمرین‌های پایانی نیز برای همین آموزش ساخته شده‌اند و نقل‌قول از متن تاریخی یا دینی نیستند.

رباعی مجرد چیست و مصدر آن چگونه ساخته می‌شود؟

ملاک رباعی مجرد بودن، چهارحرفی بودن ریشه است، نه تعداد حروفی که در یک صیغه می‌بینیم. در «دَحْرَجَ»، حروف «د، ح، ر، ج» به‌ترتیب با «ف، ع، ل، ل» مقابله می‌شوند؛ لام دوم وزن، جای حرف اصلی چهارم را نشان می‌دهد. پس تکرار لام در وزن به معنی تکراری بودن حرف آخر خود فعل نیست. این باب یک الگوی اصلی دارد، اما فعل‌های آن از نظر معنا یکسان نیستند. برای شناخت هر فعل باید صورت پایه، معنای واژه و کاربردش در جمله را کنار هم دید. مصدر نیز از همین ساخت پایه به دست می‌آید، با این تفاوت که رویداد را بدون اختصاص به زمان و شخص بیان می‌کند.

فرق چهار حرف اصلی با چهار حرف ظاهری

«مجرد» یعنی ساخت پایه از حروف اصلی تشکیل شده است. «مزید» یعنی حرف یا حروفی برای ساخت باب بر ریشه افزوده شده‌اند. جدول زیر نشان می‌دهد چرا شمارش ظاهری کافی نیست.

برای تحلیل «یُدَحْرِجُونَ»، ابتدا حرف مضارعه و شناسه را تشخیص دهید و سپس ساخت پایهٔ «دَحْرَجَ» را بررسی کنید. حذف حروف نباید حدسی باشد؛ مثلاً تاءِ «تَرْجَمَ» از حروف اصلی است، ولی تاءِ آغاز «تَدَحْرَجَ» نشانهٔ باب مزید است. تشخیص حروف اصلی به خانوادهٔ واژه و مدخل درست آن وابسته است.

رباعی مضاعف یعنی چه؟

در رباعی مضاعف، حرف اول با سوم و حرف دوم با چهارم هم‌جنس است: «زَلْزَلَ» از «ز، ل، ز، ل» و «وَسْوَسَ» از «و، س، و، س» تشکیل شده‌اند. مضاعف بودن در اینجا لزوماً با علامت تشدید دیده نمی‌شود. این ساخت با مضاعف ثلاثی مانند «مَدَّ» متفاوت است؛ در «مَدَّ» ریشه سه جایگاه دارد و دو حرف پایانی در تلفظ ادغام شده‌اند.

برخی فعل‌های تکرارشونده، معنای حرکت، صدا یا تکرار رویداد دارند؛ اما از شکل وزن نمی‌توان برای همهٔ آن‌ها یک ترجمهٔ ثابت ساخت. «تَرْجَمَ» یعنی ترجمه کرد و «بَعْثَرَ» یعنی پراکنده کرد؛ هیچ‌کدام صرفاً با افزودن «بارها» به یک معنی ساده ترجمه نمی‌شوند.

مصدر قیاسی بر وزن فَعْلَلَة

مصدر، نامِ رویداد است؛ «غلتاندن» با «غلتاند» فرق دارد. برای مصدر معمول رباعی مجرد، ساخت «فَعْلَلَة» را به کار می‌بریم. حرکت سه حرف متحرک نخست با ماضی متناظر است و در پایان تاء مربوطه می‌آید.

در حالت واژه‌نامه‌ای «دَحْرَجَة» می‌نویسیم؛ در جمله ممکن است «دَحْرَجَةٌ»، «دَحْرَجَةً» یا «دَحْرَجَةٍ» بیاید. این تفاوتِ پایان کلمه به نقش نحوی و اعراب آن مربوط است و مصدر تازه‌ای نمی‌سازد. مصدر را نیز مانند فعل برای چهارده ضمیر صرف نمی‌کنیم، چون اسم است.

مصدر فِعْلال کجا به کار می‌رود؟

در رباعی مجرد مضاعف، علاوه بر «فَعْلَلَة»، وزن فِعْلال نیز مطرح است؛ مانند «زَلْزَلَة / زِلْزال» و «وَسْوَسَة / وِسْواس». در این وزن، حرف اول کسره دارد و پیش از حرف پایانی الف می‌آید. حرکت آغازین را از روی تلفظ فارسی حدس نزنید؛ یک صورت بی‌حرکت ممکن است در کاربردهای مختلف خوانش و معنای متفاوتی داشته باشد.

این قاعده به معنی یکسان بودن بسامد دو مصدر یا امکان ساختن «فِعْلال» برای هر رباعی نیست. برای نمونه، «دِحْراج» نیز به‌عنوان مصدر سماعیِ «دَحْرَجَ» ثبت شده است، اما الگوی عمومیِ آموزش و کاربرد آن «دَحْرَجَة» است. «سماعی» یعنی صورت از کاربرد زبان شناخته می‌شود و مجوز تعمیم خودکار به همهٔ فعل‌های مشابه نیست. در نوشتن، مصدر رایج و متناسب با معنای مدخل را انتخاب کنید.

صرف کامل دَحْرَجَ در معلوم و مجهول، امر و نهی

الگوی معلوم این باب در ماضی «فَعْلَلَ» و در مضارع «یُفَعْلِلُ» است. در «یُدَحْرِجُ»، پیشوند مضارع ضمه دارد و حرف ماقبل آخر کسره می‌گیرد. مجهولِ همین فعل «دُحْرِجَ» و «یُدَحْرَجُ» است؛ پس تفاوت معلوم و مجهول را باید از حرکت‌های درون فعل شناخت. جدول‌ها بر اساس ترتیب رایج چهارده صیغه تنظیم شده‌اند و دو صورت مثنای مخاطب، با وجود یکسان بودن نوشتار، جدا آمده‌اند. همهٔ مضارع‌های جدول اصلی در حالت رفع هستند. برای خواندن جدول ابتدا ضمیر، سپس زمان و در پایان معلوم یا مجهول بودن را مشخص کنید؛ این ترتیب از اشتباه میان صورت‌های ظاهراً مشابه جلوگیری می‌کند.

چهارده صیغهٔ ماضی و مضارع معلوم

«دَحْرَجَ» فعلی متعدی است: کسی چیزی را می‌غلتاند. در ترجمهٔ جدول، مفعول برای کوتاهی نیامده است؛ در جمله‌ای مثل «او توپ را غلتاند»، «توپ» مفعول خواهد بود. صیغه‌های مذکر و مؤنث در فارسی همیشه ترجمهٔ متفاوتی ندارند، اما در عربی تفاوتشان حفظ می‌شود.

در ردیف «هِیَ»، تاءِ پایان ماضی ساکن است: «دَحْرَجَتْ». در ردیف «أَنْتَ»، تاء فتحه دارد و حرف پیش از آن ساکن می‌شود: «دَحْرَجْتَ». همین جابه‌جایی حرکت، تفاوت «او؛ مؤنث» و «تو؛ مذکر» را مشخص می‌کند. همچنین «أُدَحْرِجُ» با ضمهٔ همزه خوانده می‌شود؛ قیاس آن با «أَکْتُبُ» در ثلاثی مجرد درست نیست.

چهارده صیغهٔ ماضی و مضارع مجهول

در ماضی مجهول رباعی مجرد، حرف اول ضمه و ماقبل آخر کسره می‌گیرد: «دُحْرِجَ». در مضارع مجهول، حرف مضارعه ضمه دارد و ماقبل آخر مفتوح است: «یُدَحْرَجُ». شناسه‌ها مطابق ضمیر افزوده می‌شوند. ضمیر در این جدول به چیزی یا کسی برمی‌گردد که عمل بر آن واقع شده است، نه انجام‌دهندهٔ حذف‌شدهٔ عمل.

برای دیدن تفاوت در جمله، «دَحْرَجَ الطِّفْلُ الْکُرَةَ» یعنی «کودک توپ را غلتاند». در «دُحْرِجَتِ الْکُرَةُ» یعنی «توپ غلتانده شد»، انجام‌دهنده ذکر نشده و «الْکُرَةُ» نایب فاعل و مرفوع است. کسرهٔ تاء در خواندن پیوستهٔ جمله برای پرهیز از برخورد دو ساکن است؛ صورت مستقل فعل همان «دُحْرِجَتْ» جدول است.

این جدول یک الگوی صرفی است؛ طبیعی بودن هر صیغه به جمله و معنای فعل بستگی دارد. صورت مجهولِ فعل متعدی را نباید بی‌توجه به معنا روی هر فعل لازم یا هر کاربرد واژگانی اجرا کرد.

شش صیغهٔ امر و نهی مخاطب

برای امر مفرد مذکر از «تُدَحْرِجُ» شروع می‌کنیم: با حذف حرف مضارعه و قرار گرفتن فعل بر صورت مناسبِ امر، «دَحْرِجْ» به دست می‌آید. چون آغاز آن متحرک است، به همزهٔ وصل نیاز ندارد. بنابراین «اِدَحْرِجْ» صورت درست این امر نیست. نهی با «لا»ی نهی و مضارع مجزوم ساخته می‌شود.

در امر و نهیِ جمع مؤنث، نون نسوه باقی می‌ماند. این نون را با نونِ پایان «تُدَحْرِجُونَ» یکی نگیرید. در صیغهٔ جمع مذکر، الفِ پس از واو در «دَحْرِجُوا» نوشته می‌شود ولی تلفظ ندارد؛ در مضارع مرفوع «تُدَحْرِجُونَ» چنین الفی نمی‌آید.

نصب و جزم مضارع چگونه تغییرش می‌دهند؟

«لَنْ» مضارع را منصوب می‌کند و معمولاً نفی آینده می‌رساند؛ «لَمْ» مضارع را مجزوم می‌کند و معنای نفی گذشته می‌دهد. «لا»ی نهی نیز جازم است، اما «لا»ی نفی چنین اثری ندارد. برای تشخیص، هم معنی جمله و هم پایان فعل را بخوانید.

در صیغه‌های «افعال خمسه»، علامت رفع ثبوت نون و علامت نصب و جزم حذف نون است. منظور از افعال خمسه، پنج قالبِ پایان‌یافته به «انِ»، «ونَ» یا «ینَ» با پیشوندهای مربوط است، نه پنج فعل مشخص. در صورت متصل به نون نسوه، فعل مبنی است و ظاهرش با ورود این ادات عوض نمی‌شود؛ فقط محل اعرابی آن تغییر می‌کند. همین قواعد پایان فعل در مجهول هم برقرارند: «لَنْ یُدَحْرَجَ» و «لَمْ یُدَحْرَجْ».

برای امرِ غایب می‌توان از لام امر و مضارع مجزوم استفاده کرد؛ مانند «لِیُدَحْرِجْ» یعنی «باید بغلتاند». این ساخت با امر مستقیمِ مخاطب «دَحْرِجْ» فرق دارد و در جدول شش صیغهٔ امر مخاطب شمرده نمی‌شود.

اسم فاعل و اسم مفعول

اسم فاعل رباعی مجرد بر وزن «مُفَعْلِل» و اسم مفعول آن بر وزن «مُفَعْلَل» ساخته می‌شود. از مضارع شروع کنید، حرف مضارعه را با میم مضموم عوض کنید و ماقبل آخر را برای اسم فاعل مکسور و برای اسم مفعول مفتوح قرار دهید.

تفاوت «مُتَرْجِم» و «مُتَرْجَم» فقط یک حرکت است، اما نقش واژه را عوض می‌کند. تاءِ بعد از میم در هر دو، حرف اصلیِ ریشهٔ «ت ر ج م» است. مؤنث معمول آن‌ها با تاء مربوطه ساخته می‌شود؛ مانند «مُتَرْجِمَة» و «مُتَرْجَمَة». اسم زمان، اسم مکان و مصدر میمیِ غیرثلاثی نیز ممکن است با ساخت اسم مفعول هم‌صورت شوند؛ بنابراین تشخیص نقش نهایی بدون جمله همیشه ممکن نیست.

نمونه‌های کاربردی و تمرین تحلیل رباعی مجرد

بهترین راه تثبیت رباعی مجرد، تحلیل یک جمله از ریشه تا نقش کلمات آن است. ابتدا فعل را پیدا کنید، حروف اصلی را بشناسید و صیغه را از پیشوند، حرکت‌های داخلی و شناسه بخوانید. سپس معلوم یا مجهول بودن، وجود ادات و رابطهٔ فعل با فاعل یا نایب فاعل را بررسی کنید. ترجمه باید نتیجهٔ همین تحلیل باشد؛ مثلاً «غلتاندن»، «غلتیدن» و «غلتانده شدن» سه بیان متفاوت‌اند. مثال‌های این بخش از فعل‌های رایج‌تر انتخاب شده‌اند تا قواعد روی واژه‌ای غیر از «دَحْرَجَ» نیز دیده شوند. در تمرین‌ها، پاسخ درست همراه با دلیل آمده است تا خطای احتمالی فقط با حفظ کردن یک صورت برطرف نشود.

جمله‌های عربی با ترجمه و تحلیل

«تَرْجَمَ الطّالِبُ النَّصَّ.» یعنی «دانشجو متن را ترجمه کرد». فعل، ماضی معلومِ مفرد مذکر غایب و رباعی مجرد است. «الطّالِبُ» فاعل و «النَّصَّ» مفعول‌به است. مصدر فعل «تَرْجَمَة» است؛ شناخته بودن کلمهٔ «ترجمه» در فارسی نباید ما را از حرکت درست صورت عربی غافل کند.

«یُتَرْجِمُ الْکاتِبُ الْقِصَّةَ.» یعنی «نویسنده داستان را ترجمه می‌کند». حرف مضارعه ضمه دارد و جیم، ماقبل آخر، مکسور است. اگر فعل به «تُتَرْجَمُ الْقِصَّةُ» تبدیل شود، معنی جمله «داستان ترجمه می‌شود» خواهد بود؛ داستان نایب فاعل است و ماقبل آخر فعل فتحه می‌گیرد.

«بَعْثَرَتِ الرِّیحُ الْأَوْراقَ.» یعنی «باد برگه‌ها را پراکنده کرد». «بَعْثَرَتْ» ماضی معلومِ مفرد مؤنث است و تاءِ آن هنگام پیوسته‌خوانی پیش از «الرِّیحُ» کسره می‌گیرد. ریشه «ب ع ث ر» و مصدر «بَعْثَرَة» است. ثاء در این فعل حرف اصلی است و نباید به تصور نشانهٔ افزوده حذف شود.

«لا تُبَعْثِرُوا الْأَوْراقَ.» یعنی «برگه‌ها را پراکنده نکنید». اینجا «لا» نهی است؛ بنابراین نونِ «تُبَعْثِرُونَ» حذف شده است. مخاطب جمع مذکر است. در مقابل، «لا تُبَعْثِرُونَ الْأَوْراقَ» با بقای نون می‌تواند جملهٔ خبریِ منفی باشد: «شما برگه‌ها را پراکنده نمی‌کنید».

«لَمْ نُتَرْجِمِ النَّصَّ.» یعنی «ما متن را ترجمه نکردیم». صورت مجزومِ مستقل «نُتَرْجِمْ» است؛ کسرهٔ میم در خواندن پیوسته پیش از «النَّصَّ» برای رفع التقاء ساکنین می‌آید. وزن پایهٔ مضارع معلوم تغییر نکرده و فعل همچنان مجزوم است؛ حرکت عارضی را با علامت رفع اشتباه نگیرید.

«هٰذا نَصٌّ مُتَرْجَمٌ.» یعنی «این متنی ترجمه‌شده است». «مُتَرْجَمٌ» اسم مفعول است و در این جمله صفتِ «نَصٌّ» به شمار می‌آید. اگر جیم کسره بگیرد، «مُتَرْجِم» به معنی ترجمه‌کننده خواهد بود؛ پس تنها حذف یا جابه‌جایی یک حرکت می‌تواند تحلیل جمله را عوض کند.

دَحْرَجَ، تَدَحْرَجَ و دُحْرِجَ را جدا کنید

«تَدَحْرَجَ» صرفاً مجهولِ «دَحْرَجَ» نیست؛ باب آن «تَفَعْلَلَ» و مصدرش «تَدَحْرُج» است. در نمونهٔ بالا، ساخت مزید پذیرش اثر را بیان می‌کند. مجهول همان فعل مجرد با تغییر حرکت‌ها ساخته می‌شود و تاءِ باب مزید نمی‌گیرد. این تمایز برای ترجمهٔ دقیق و تشخیص باب ضروری است.

خطاهای رایج و راه تشخیص آن‌ها

تمرین با پاسخ تشریحی

تمرین ۱: «أَخْرَجَ»، «زَخْرَفَ» و «تَزَلْزَلَ» را دسته‌بندی کنید. پاسخ: اولی ثلاثی مزید بر وزن «أَفْعَلَ»، دومی رباعی مجرد بر وزن «فَعْلَلَ» و سومی رباعی مزید بر وزن «تَفَعْلَلَ» است. در «أَخْرَجَ» همزه افزوده و ریشه «خ ر ج» است؛ در «تَزَلْزَلَ» تاء افزوده و ریشه «ز ل ز ل» است.

تمرین ۲: از «تَرْجَمَ» مضارعِ «أَنا»، امرِ «أَنْتِ» و اسم مفعول بسازید. پاسخ: «أُتَرْجِمُ»، «تَرْجِمِی» و «مُتَرْجَم». در امر، تاءِ باقی‌مانده حرف ریشه است؛ حذفِ حرف مضارعه به معنی حذفِ هر تاء آغازین نیست.

تمرین ۳: «هُمْ یُزَخْرِفُونَ» را پس از «لَنْ» بیاورید. پاسخ: «هُمْ لَنْ یُزَخْرِفُوا». علت، حذف نون در نصبِ یکی از صورت‌های افعال خمسه است. شناسهٔ جمع حفظ می‌شود و الفِ پس از واو نیز نوشته می‌شود.

تمرین ۴: «تَرْجَمَ الطّالِبُ النَّصَّ» را مجهول کنید. پاسخ: «تُرْجِمَ النَّصُّ». حرکت تاء ضمه و جیم کسره می‌شود؛ فاعل حذف و مفعول پیشین به نایب فاعلِ مرفوع تبدیل می‌شود. فقط عوض کردن حرکت فعل، بدون اصلاح نقش و اعراب اسم، پاسخ کامل نیست.

تمرین ۵: مصدرهای «بَعْثَرَ» و «زَلْزَلَ» را بنویسید. پاسخ: «بَعْثَرَة» و «زَلْزَلَة»؛ برای دومی «زِلْزال» نیز در الگوی رباعی مضاعف قرار می‌گیرد. از این پاسخ نمی‌توان برای اولی یک مصدرِ تازه و تأییدنشده بر وزن «فِعْلال» ساخت.

تمرین ۶: چرا «تُدَحْرِجُ» بدون جمله همیشه یک ضمیر مشخص ندارد؟ پاسخ: این صورت می‌تواند برای «هِیَ» یا «أَنْتَ» باشد. فاعل آشکار، ضمیر مستقل یا بافت جمله مشخص می‌کند منظور «او؛ مؤنث» است یا «تو؛ مذکر». شناخت وزن به‌تنهایی همهٔ ابهام‌های نحوی را رفع نمی‌کند.

جمع‌بندی

برای تشخیص رباعی مجرد، ابتدا چهار حرف اصلی را پیدا کنید و ساخت پایه را با «فَعْلَلَ» بسنجید. سپس «یُفَعْلِلُ» را مبنای مضارع معلوم و «فَعْلَلَة» را مبنای مصدر معمول قرار دهید. در صرفِ «دَحْرَجَ»، تفاوت «یُدَحْرِجُ» با «یُدَحْرَجُ» و تفاوت «مُدَحْرِج» با «مُدَحْرَج» را از حرکت ماقبل آخر بخوانید. امر مستقیم با «دَحْرِجْ» آغاز می‌شود و همزهٔ اضافه نمی‌گیرد. برای مصدر «فِعْلال»، به مضاعف بودن یا سماعی بودن صورت توجه کنید. در پایان، هر تحلیل را در جمله بیازمایید؛ ریشه، شناسه، ادات و نقش اسم‌ها باید با ترجمهٔ انتخاب‌شده سازگار باشند. این روش، حفظ جدول را به توانایی خواندن و ساختن جمله تبدیل می‌کند.

سؤالات متداول

چرا چهارده صیغه داریم ولی بعضی صورت‌ها تکراری‌اند؟

چهارده صیغه، چهارده جایگاه در تقسیم‌بندی شخص، شمار و جنس است؛ قرار نیست چهارده نوشتار متفاوت بسازد. برای نمونه، مثنای مخاطب مذکر و مؤنث هر دو «دَحْرَجْتُما» هستند. جدا نوشتن آن‌ها جایگاه دستوری را نشان می‌دهد. همچنین «تُدَحْرِجُ» میان مفرد مؤنث غایب و مفرد مذکر مخاطب مشترک است.

آیا تاء آخر «دَحْرَجَة» حتماً به معنی یک بار انجام دادن است؟

خیر. تاء مربوطه جزئی از ساخت مصدر «فَعْلَلَة» است و به‌تنهایی یک‌بار بودن را ثابت نمی‌کند. برای تصریح به یک بار می‌توان گفت «دَحْرَجَةً واحِدَةً». تشخیص اسم مره باید با ساخت و بافت انجام شود، نه فقط دیدن تاء پایان واژه.

آیا همهٔ فعل‌های رباعی مجرد متعدی‌اند؟

خیر. رباعی مجرد بودن، نوع ساختمان فعل را مشخص می‌کند و به‌تنهایی لازم یا متعدی بودن را تعیین نمی‌کند. مثلاً «دَحْرَجَ» در کاربرد آموزشی این مقاله متعدی است؛ در مقابل، فعل‌هایی مانند «بَرْعَمَ» در معنی جوانه زدن کاربرد لازم دارند. ظرفیت مفعول‌گیری را باید برای معنای همان فعل بررسی کرد.

آیا بَسْمَلَ نیز مانند دَحْرَجَ صرف می‌شود؟

بله، «بَسْمَلَ» به معنی «بسم‌الله گفت» در ساخت رباعی صرف می‌شود: «یُبَسْمِلُ» و «بَسْمَلَة». این فعل نمونه‌ای از نحت، یعنی ساخت واژه از یک عبارت، است. وجود چنین نمونه‌ای به این معنی نیست که هر عبارت دلخواه را بتوان بدون توجه به پذیرفتگی زبانی به فعل تبدیل کرد.

آیا هر فعلی که مانند فَعْلَلَ صرف شود چهار حرف اصلی دارد؟

خیر. در بحث پیشرفتهٔ صرف، «ملحق به رباعی» نیز وجود دارد؛ یعنی ساختی که برای پیروی از الگوی صرفیِ رباعی، افزایش حرف پیدا کرده است. بنابراین همسانیِ صرف به‌تنهایی چهارحرفی بودنِ ریشه را ثابت نمی‌کند. در موارد مشکوک باید تحلیل واژه و بحث الحاق بررسی شود؛ جدول «دَحْرَجَ» جای تشخیص ریشه را نمی‌گیرد.

آیا نبود حرکت‌گذاری، معلوم و مجهول را نامشخص می‌کند؟

گاهی بله. «یدحرج» بدون حرکت می‌تواند نمایندهٔ «یُدَحْرِجُ» یا «یُدَحْرَجُ» باشد. در متن واقعی، معنا، نقش اسم‌ها و بافت به تشخیص کمک می‌کنند. اگر جملهٔ کوتاه هر دو خوانش را بپذیرد، نباید با اطمینان یکی را انتخاب کرد؛ ابهام باید با قرینه یا حرکت‌گذاری رفع شود.