باب عَلِمَ یَعْلَمُ؛ صرف کامل «فَعِلَ یَفْعَلُ» و کاربردها
باب «عَلِمَ یَعْلَمُ» یکی از شش باب مشهور فعل ثلاثی مجرد است. نشانه روشن آن این است که عینالفعل در ماضی کسره و در مضارع فتحه دارد: «فَعِلَ یَفْعَلُ». در فعل نمونه «عَلِمَ»، ریشه «ع ل م» است؛ «ع» فاءالفعل، «ل» عینالفعل و «م» لامالفعل به شمار میآید. بنابراین کسره لام در «عَلِمَ» همان کسره عینالفعلِ وزن است و فتحه لام در «یَعْلَمُ» حرکت عینالفعلِ مضارع را نشان میدهد.
این باب را نباید فقط با یک جدول حفظ کرد. برای شناخت درست آن باید سه موضوع را کنار هم دید: صورت ماضی و مضارعِ ثبتشده در فرهنگ، شناسههای چهارده صیغه و معنایی که فعل در جمله میگیرد. بسیاری از فعلهای این باب حالت، ادراک، احساس یا دانستن را بیان میکنند؛ مانند «فَهِمَ یَفْهَمُ» به معنای فهمیدن و «فَرِحَ یَفْرَحُ» به معنای شاد شدن. بااینحال، این گرایش معنایی یک قانون بیاستثنا نیست و بهتنهایی برای تعیین باب کافی نیست.
در این راهنما، ابتدا ساختمان «فَعِلَ یَفْعَلُ» را دقیق میشناسیم؛ سپس «عَلِمَ» را در ماضی و مضارع برای چهارده صیغه صرف میکنیم. پس از آن، ساخت امر، نهی، مجهول، مصدر و مشتقهای پرکاربرد را میبینیم و در پایان با یک روش تشخیص و چند تمرین، یاد میگیریم چگونه این الگو را در واژههای دیگر به کار ببریم. جدولها طوری تنظیم شدهاند که هم برای حفظکردن و هم برای تجزیه صرفی واژه در متن قابل استفاده باشند.
هر صورت عربی در جدولها با اعراب نوشته شده است تا حرکت عینالفعل و تفاوت پایانهها دیده شود. هنگام مطالعه، نخست صورت عربی را بلند بخوانید و سپس ضمیر و معنی فارسی آن را بررسی کنید.
باب عَلِمَ یَعْلَمُ چیست و چه نشانهای دارد؟
باب «عَلِمَ یَعْلَمُ» همان وزن فَعِلَ یَفْعَلُ است: عینالفعل در ماضی کسره میگیرد و در مضارع مفتوح میشود. در «عَلِمَ»، حرف دوم ریشه یعنی «ل» کسره دارد؛ در «یَعْلَمُ»، همان حرف فتحه میگیرد. این جابهجایی حرکت، هویت باب را میسازد. فعل نمونه هم ثلاثی است، چون سه حرف اصلی «ع، ل، م» دارد، و هم مجرد است، چون در صورت پایه ماضی هیچ حرف ساختیِ افزودهای بر این سه حرف نیامده است. حروف مضارعه مانند «یـ» در «یَعْلَمُ» جزو ریشه نیستند.
جایگاه این باب میان شش باب ثلاثی مجرد
شش باب مشهور بر پایه حرکت عینالفعل در ماضی و مضارع از هم جدا میشوند. جدول زیر مرز باب «عَلِمَ یَعْلَمُ» را با پنج باب دیگر روشن میکند.
| شماره آموزشی | وزن ماضی و مضارع | فعل نمونه | حرکت عینالفعل |
| ۱ | فَعَلَ یَفْعُلُ | نَصَرَ یَنْصُرُ | فتحه ← ضمه |
| ۲ | فَعَلَ یَفْعِلُ | ضَرَبَ یَضْرِبُ | فتحه ← کسره |
| ۳ | فَعَلَ یَفْعَلُ | فَتَحَ یَفْتَحُ | فتحه ← فتحه |
| ۴ | فَعِلَ یَفْعَلُ | عَلِمَ یَعْلَمُ | کسره ← فتحه |
| ۵ | فَعُلَ یَفْعُلُ | کَرُمَ یَکْرُمُ | ضمه ← ضمه |
| ۶ | فَعِلَ یَفْعِلُ | حَسِبَ یَحْسِبُ | کسره ← کسره |
شماره باب در کتابهای آموزشی ممکن است با شیوه نامگذاری مؤلف تفاوت داشته باشد؛ خود وزن از شماره مطمئنتر است. اگر در یک کتاب «باب چهارم» و در کتابی دیگر تعبیر دیگری دیدید، حرکت عینالفعل را معیار قرار دهید.
برای مرور مفهوم ریشه، وزن و حروف اصلی، آموزش میزان صرفی و وزنگذاری واژههای عربی پیشنیاز مناسبی برای این بحث است.
آیا معنای فعل برای تشخیص باب کافی است؟
فعلهای فراوانی در این باب بر علم، ادراک، احساس یا حالت درونی دلالت میکنند؛ مانند «عَلِمَ» دانست، «فَهِمَ» فهمید، «سَمِعَ» شنید، «فَرِحَ» شاد شد و «حَزِنَ» اندوهگین شد. این الگو برای حدس اولیه مفید است، اما دلیل قطعی نیست. لازم یا متعدی بودن نیز باب را بهتنهایی تعیین نمیکند: «فَرِحَ» غالباً لازم است، ولی «عَلِمَ» و «فَهِمَ» میتوانند مفعول بگیرند. راه مطمئن، دیدن ماضی و مضارعِ ضبطشده در فرهنگ معتبر و توجه همزمان به بافت جمله است.
صرف کامل ماضی و مضارع «عَلِمَ» در چهارده صیغه
صرف چهاردهصیغهای «عَلِمَ» از دو بن منظم ساخته میشود. در ماضی، بن «عَلِمْـ» با شناسههای شخص و شمار ترکیب میشود؛ البته در چند صیغه مانند «عَلِمَ» و «عَلِمَا» صورت بن بدون سکون پایانی دیده میشود. در مضارع، حروف مضارعه «أ، ن، ی، ت» در آغاز میآیند و پایانههایی مانند «ـانِ»، «ـونَ»، «ـینَ» یا نون نسوه به پایان افزوده میشوند. تفاوتهای ظاهری بعضی صیغهها را باید با ضمیر و جمله تشخیص داد؛ برای نمونه «تَعْلَمَانِ» میتواند برای «هما مؤنث» یا «أنتما» باشد.
جدول صرف ماضی معلوم
| ردیف | ضمیر | صیغه | معنی تقریبی فارسی |
| ۱ | هُوَ | عَلِمَ | او مرد دانست |
| ۲ | هُمَا | عَلِمَا | آن دو مرد دانستند |
| ۳ | هُمْ | عَلِمُوا | آنان مرد دانستند |
| ۴ | هِیَ | عَلِمَتْ | او زن دانست |
| ۵ | هُمَا | عَلِمَتَا | آن دو زن دانستند |
| ۶ | هُنَّ | عَلِمْنَ | آنان زن دانستند |
| ۷ | أَنْتَ | عَلِمْتَ | تو مرد دانستی |
| ۸ | أَنْتُمَا | عَلِمْتُمَا | شما دو نفر دانستید |
| ۹ | أَنْتُمْ | عَلِمْتُمْ | شما مردان دانستید |
| ۱۰ | أَنْتِ | عَلِمْتِ | تو زن دانستی |
| ۱۱ | أَنْتُمَا | عَلِمْتُمَا | شما دو زن دانستید |
| ۱۲ | أَنْتُنَّ | عَلِمْتُنَّ | شما زنان دانستید |
| ۱۳ | أَنَا | عَلِمْتُ | من دانستم |
| ۱۴ | نَحْنُ | عَلِمْنَا | ما دانستیم |
در صیغههای متصل به تاء فاعل، نون نسوه و «نا»، پایان بن ساکن میشود: «عَلِمْتُ، عَلِمْنَ، عَلِمْنَا». این سکون، کسره اصلی عینالفعل را از بین نمیبرد؛ کسره همچنان بر حرف «ل» باقی است.
جدول صرف مضارع معلوم
| ردیف | ضمیر | صیغه | معنی تقریبی فارسی |
| ۱ | هُوَ | یَعْلَمُ | او مرد میداند |
| ۲ | هُمَا | یَعْلَمَانِ | آن دو مرد میدانند |
| ۳ | هُمْ | یَعْلَمُونَ | آنان مرد میدانند |
| ۴ | هِیَ | تَعْلَمُ | او زن میداند |
| ۵ | هُمَا | تَعْلَمَانِ | آن دو زن میدانند |
| ۶ | هُنَّ | یَعْلَمْنَ | آنان زن میدانند |
| ۷ | أَنْتَ | تَعْلَمُ | تو مرد میدانی |
| ۸ | أَنْتُمَا | تَعْلَمَانِ | شما دو نفر میدانید |
| ۹ | أَنْتُمْ | تَعْلَمُونَ | شما مردان میدانید |
| ۱۰ | أَنْتِ | تَعْلَمِینَ | تو زن میدانی |
| ۱۱ | أَنْتُمَا | تَعْلَمَانِ | شما دو زن میدانید |
| ۱۲ | أَنْتُنَّ | تَعْلَمْنَ | شما زنان میدانید |
| ۱۳ | أَنَا | أَعْلَمُ | من میدانم |
| ۱۴ | نَحْنُ | نَعْلَمُ | ما میدانیم |
صورتهای «یَعْلَمَانِ، یَعْلَمُونَ، تَعْلَمَانِ، تَعْلَمُونَ و تَعْلَمِینَ» از افعال پنجگانهاند. در حالت رفع، نون پایانی آنها باقی میماند؛ در نصب و جزم حذف میشود: «لَنْ یَعْلَمُوا» و «لَمْ یَعْلَمُوا». نون «یَعْلَمْنَ» و «تَعْلَمْنَ» نون نسوه و جزئی از ساختمان صیغه است و با عامل نصب یا جزم حذف نمیشود.
برای تمرکز بیشتر بر منطق پیشوندها و پایانههای مضارع، میتوانید آموزش چهارده صیغه فعل مضارع عربی را نیز بخوانید.
امر، نهی و مجهول در باب عَلِمَ یَعْلَمُ
امرِ «عَلِمَ» از مضارع مخاطبِ مجزوم ساخته میشود: «تَعْلَمُ» به «لَمْ تَعْلَمْ» میرسد، حرف مضارعه حذف میشود و چون آغاز «عْلَمْ» با ساکن ممکن نیست، همزه وصلِ مکسور میگیریم: «اِعْلَمْ». نهی با «لا»ی ناهیه و مضارع مجزوم ساخته میشود: «لا تَعْلَمْ». مجهول نیز با تغییر حرکتهای درونی فعل شکل میگیرد، نه با افزودن واژهای جدا: ماضی «عُلِمَ» و مضارع «یُعْلَمُ» است. در مجهول، فاعل ذکر نمیشود و مفعولِ جمله معلوم، در صورت وجود، معمولاً نائب فاعل میشود. هر سه ساخت بر همان ریشه ثابت تکیه دارند.
شش صیغه امر
| ضمیر مخاطب | امر | معنی تقریبی |
| أَنْتَ | اِعْلَمْ | بدان |
| أَنْتُمَا | اِعْلَمَا | بدانید، شما دو نفر |
| أَنْتُمْ | اِعْلَمُوا | بدانید، شما مردان |
| أَنْتِ | اِعْلَمِی | بدان، خطاب به زن |
| أَنْتُمَا | اِعْلَمَا | بدانید، شما دو زن |
| أَنْتُنَّ | اِعْلَمْنَ | بدانید، شما زنان |
همزه «اِعْلَمْ» همزه وصل است؛ یعنی در آغاز کلام خوانده میشود، اما در پیوند با واژه پیشین ممکن است تلفظ مستقل آن بیفتد. کسره همزه در اینجا از قاعده ساخت امر گرفته میشود، زیرا عینالفعل مضارع «یَعْلَمُ» مفتوح است.
شش صیغه نهی
| ضمیر مخاطب | نهی | معنی تقریبی |
| أَنْتَ | لا تَعْلَمْ | ندان |
| أَنْتُمَا | لا تَعْلَمَا | ندانید، شما دو نفر |
| أَنْتُمْ | لا تَعْلَمُوا | ندانید، شما مردان |
| أَنْتِ | لا تَعْلَمِی | ندان، خطاب به زن |
| أَنْتُمَا | لا تَعْلَمَا | ندانید، شما دو زن |
| أَنْتُنَّ | لا تَعْلَمْنَ | ندانید، شما زنان |
از نظر کاربرد، نهیِ «ندان» کمتر از صورتهایی مانند «بیخبر نباش» به کار میرود، اما جدول برای نشاندادن قاعده صرفی درست است. در افعال دیگر همین باب، صورت نهی میتواند طبیعیتر و رایجتر باشد.
جدول فشرده معلوم و مجهول
| ساخت | معلوم | مجهول |
| ماضی مفرد مذکر غایب | عَلِمَ | عُلِمَ |
| مضارع مفرد مذکر غایب | یَعْلَمُ | یُعْلَمُ |
| ماضی در جمله | عَلِمَ الطّالِبُ الجَوابَ | عُلِمَ الجَوابُ |
| معنی | دانشآموز پاسخ را دانست | پاسخ دانسته شد |
مصدر، اسم فاعل و اسم مفعول «عَلِمَ» و کاربرد نحوی آن
مصدر مشهور «عَلِمَ» عِلْمٌ است و رویداد یا مفهوم دانستن را بدون زمان و شخص نشان میدهد. اسم فاعل آن «عَالِمٌ» بر وزن «فَاعِلٌ» و اسم مفعول آن «مَعْلُومٌ» بر وزن «مَفْعُولٌ» است. این مشتقها را نباید با خود باب اشتباه گرفت: باب از رابطه ماضی و مضارع شناخته میشود، اما مصدر و اسمهای مشتق، صورتهای دیگری از همان ریشهاند. در نوشتار بدون اعراب، «عالم» بسته به بافت میتواند «عالِم» به معنای دانا یا «عالَم» به معنای جهان خوانده شود؛ جمله نقش تعیینکننده دارد.
خانواده صرفی ریشه «ع ل م»
| نوع واژه | صورت | وزن | کاربرد |
| ماضی | عَلِمَ | فَعِلَ | دانست |
| مضارع | یَعْلَمُ | یَفْعَلُ | میداند |
| امر | اِعْلَمْ | اِفْعَلْ | بدان |
| مصدر | عِلْمٌ | مصدر سماعی | دانستن، دانش |
| اسم فاعل | عَالِمٌ | فَاعِلٌ | دانا، دانشمند |
| اسم مفعول | مَعْلُومٌ | مَفْعُولٌ | دانسته، معلوم |
مصدرهای ثلاثی مجرد غالباً سماعی هستند؛ یعنی همیشه نمیتوان آنها را تنها با یک فرمول قطعی ساخت و بهتر است همراه ماضی و مضارع از فرهنگ یاد گرفته شوند. برای نمونه، مصدر «عَلِمَ» را «عِلْم» میآموزیم، نه اینکه هر فعلِ همباب را الزاماً بر همین قالب مصدر ببریم.
«عَلِمَ» چند مفعول میگیرد؟
«عَلِمَ» در معنای «آگاه شد/دانست» گاهی با یک مفعول میآید: «عَلِمْتُ الخَبَرَ»؛ خبر را دانستم. هنگامی که بر داوری و یقین درباره نسبت میان دو جزء دلالت کند، میتواند از افعال قلوب باشد و دو مفعول بگیرد: «عَلِمْتُ الطّالِبَ مُجْتَهِدًا»؛ دانستم که دانشآموز کوشاست. در تحلیل دوم، «الطّالِبَ» مفعول اول و «مُجْتَهِدًا» مفعول دوم است. پس تعداد مفعولها را باید از معنای فعل در همان جمله تشخیص داد، نه صرفاً از شکل «عَلِمَ».
این نکته نشان میدهد دانش صرف و نحو مکمل یکدیگرند: صرف، ساختمان واژه را توضیح میدهد؛ نحو، نقش آن و وابستههایش را در جمله روشن میکند.
روش تشخیص باب فَعِلَ یَفْعَلُ و تمرین کاربردی
برای تشخیص این باب، از صورت ماضی بهتنهایی نتیجه نگیرید. «فَعِلَ» میتواند مضارعی بر وزن «یَفْعَلُ» یا در گروهی محدود بر وزن «یَفْعِلُ» داشته باشد. روش مطمئن این است که ابتدا ریشه و عینالفعل را پیدا کنید، سپس حرکت حرف دوم ریشه را در ماضی و مضارع مقایسه کنید. اگر الگو «کسره در ماضی، فتحه در مضارع» بود، فعل در باب «فَعِلَ یَفْعَلُ» قرار میگیرد. بعد از آن، صحیح یا معتل بودن فعل و کاربرد واقعیاش را جداگانه بررسی کنید.
الگوریتم پنجمرحلهای تشخیص
- صورت ماضی مفرد مذکر غایب را پیدا کنید؛ مانند «فَهِمَ».
- سه حرف اصلی را جدا کنید؛ در این مثال «ف ه م».
- حرف دوم ریشه یا عینالفعل را در ماضی بخوانید؛ «هِ» کسره دارد.
- مضارع معتبر را ببینید؛ «یَفْهَمُ» و حرکت عینالفعل آن فتحه است.
- نتیجه بگیرید: «فَهِمَ یَفْهَمُ» بر وزن «فَعِلَ یَفْعَلُ» است.
اگر فقط واژه بیاعراب «فهم» را ببینید، هنوز اطلاعات کافی برای تعیین صیغه و باب ندارید. بافت جمله، حرکات یا مراجعه به فرهنگ باید ابهام را برطرف کند.
نمونههای پرکاربرد
| ماضی و مضارع | معنی رایج | لازم یا متعدی در کاربرد معمول | نکته |
| عَلِمَ یَعْلَمُ | دانست | متعدی | گاهی دو مفعول میگیرد |
| فَهِمَ یَفْهَمُ | فهمید | متعدی | مفعولِ چیز فهمیدهشده را میپذیرد |
| سَمِعَ یَسْمَعُ | شنید | متعدی | بافت، شنیدن صدا یا خبر را روشن میکند |
| فَرِحَ یَفْرَحُ | شاد شد | لازم | حالت درونی را بیان میکند |
| حَزِنَ یَحْزَنُ | اندوهگین شد | لازم | حالت و احساس را بیان میکند |
| تَعِبَ یَتْعَبُ | خسته شد | لازم | حالت جسمی یا روانی را بیان میکند |
تمرین
باب و وزن فعلهای زیر را مشخص کنید و صیغه خواستهشده را بسازید.
- «فَهِمَ یَفْهَمُ»: مضارعِ «هُمْ» چیست؟
- «فَرِحَ یَفْرَحُ»: ماضیِ «أَنْتُنَّ» چیست؟
- «سَمِعَ یَسْمَعُ»: امرِ «أَنْتِ» چیست؟
- در «لَمْ یَعْلَمُوا»، چرا نون پایانی دیده نمیشود؟
- کدامیک همباب «عَلِمَ» نیست: «حَزِنَ یَحْزَنُ»، «کَرُمَ یَکْرُمُ»، «فَهِمَ یَفْهَمُ»؟
پاسخ تمرینها
- «یَفْهَمُونَ»؛ چون صیغه جمع مذکر غایب است.
- «فَرِحْتُنَّ»؛ بن ماضی با شناسه «ـتُنَّ» ترکیب میشود.
- «اِسْمَعِی»؛ حرف مضارعه حذف میشود، همزه وصل میآید و یای مخاطبه باقی میماند.
- «یَعْلَمُوا» از افعال پنجگانه است و پس از «لَمْ» مجزوم میشود؛ نشانه جزم آن حذف نون است.
- «کَرُمَ یَکْرُمُ» همباب نیست، زیرا بر وزن «فَعُلَ یَفْعُلُ» آمده است.
جمعبندی
باب «عَلِمَ یَعْلَمُ» با وزن فَعِلَ یَفْعَلُ شناخته میشود: عینالفعل در ماضی کسره و در مضارع فتحه دارد. برای فعل نمونه، زنجیره اصلی «عَلِمَ، یَعْلَمُ، اِعْلَمْ، عِلْمًا، فَهُوَ عَالِمٌ وَذَاکَ مَعْلُومٌ» مهمترین صورتها را کنار هم قرار میدهد. در صرف چهارده صیغه، شناسهها همان الگوهای عمومی ماضی و مضارعاند؛ نکته تعیینکننده، حفظ حرکت حرف دوم ریشه و شناخت پایانه هر ضمیر است. صورتهای همشکل را نیز باید با ضمیر و جایگاهشان در جمله بازشناخت، زیرا ظاهر یکسان همیشه به معنای شخص و شمار یکسان نیست.
برای تشخیص باب یک فعل تازه، معنا میتواند سرنخ بدهد، اما حکم نهایی باید از جفت ماضی و مضارع به دست آید. همچنین لازم یا متعدی بودن را جدا از باب بررسی کنید؛ «فَرِحَ» لازم است، درحالیکه «عَلِمَ» میتواند یک یا دو مفعول بگیرد. بهترین روش یادگیری، حفظ چند فعل نمونه همراه با مصدر، ساخت صیغهها از روی بن و آزمودن آنها در جمله است. اگر در صرف یک واژه تردید داشتید، ریشه، حرکت عینالفعل، ضمیر و عامل نحوی را مرحلهبهمرحله بررسی کنید.
سؤالات متداول
آیا همه فعلهای دارای ماضی «فَعِلَ» در باب عَلِمَ یَعْلَمُ هستند؟
خیر. بعضی فعلها با ماضی «فَعِلَ» مضارعی بر وزن «یَفْعِلُ» دارند؛ نمونه مشهور آن «حَسِبَ یَحْسِبُ» است. بنابراین برای تعیین باب، ماضی و مضارع را با هم بخوانید.
چرا امر «عَلِمَ» به صورت «اِعْلَمْ» ساخته میشود؟
پس از مجزومکردن مضارع مخاطب، «تَعْلَمْ» به دست میآید. با حذف حرف مضارعه، صورت «عْلَمْ» با حرف ساکن آغاز میشود؛ برای ممکنشدن تلفظ، همزه وصلِ مکسور به آغاز آن افزوده میشود.
آیا «عَلِمَ» همیشه دو مفعول میگیرد؟
خیر. اگر فقط دانستن یک خبر یا موضوع منظور باشد، میتواند یک مفعول داشته باشد. وقتی فعل بر یقین به یک نسبت خبری دلالت کند، ممکن است دو مفعول بگیرد؛ مانند دانستنِ «دانشآموز» بهعنوان «کوشا».
مصدر همه فعلهای این باب بر وزن «عِلْم» است؟
خیر. مصدر ثلاثی مجرد غالباً سماعی است و باید برای هر فعل جداگانه آموخته یا در فرهنگ بررسی شود. «عِلْم» مصدر «عَلِمَ» است، اما نمیتوان آن را قالب عمومی همه فعلهای این باب دانست.
تفاوت «عَلِمَ» و «عَلَّمَ» چیست؟
«عَلِمَ» ثلاثی مجرد و به معنای دانست است؛ «عَلَّمَ» با تضعیف حرف دوم بر وزن «فَعَّلَ» ساخته شده و معمولاً به معنای آموزش داد است. تشدید در «عَلَّمَ» نشان میدهد ساختمان آن با باب «عَلِمَ یَعْلَمُ» یکسان نیست.
آیا میتوان باب فعل را از ترجمه فارسی آن تشخیص داد؟
ترجمه فقط سرنخ میدهد. چند فعل با معنای نزدیک ممکن است وزنهای متفاوتی داشته باشند و یک فعل نیز در بافتهای مختلف معناهای گوناگون بگیرد. تشخیص نهایی بر پایه صورت عربی ماضی و مضارع است.
