باب نَصَرَ یَنْصُرُ؛ صرف کامل «فَعَلَ یَفْعُلُ» و کاربردها
باب نَصَرَ یَنْصُرُ یکی از شش باب مشهور فعل ثلاثی مجرد است. نشانه آن این است که فعل ماضی بر وزن «فَعَلَ» و فعل مضارع بر وزن «یَفْعُلُ» میآید؛ یعنی عینالفعل در ماضی فتحه و در مضارع ضمه دارد. فعل نمونه این باب «نَصَرَ یَنْصُرُ» به معنی «یاری کرد، یاری میکند» است. شناخت این باب فقط برای حفظ یک جفت واژه نیست؛ با آن میتوان حرکت میانی بسیاری از فعلها را درست خواند، فعل را در چهارده صیغه صرف کرد و صورتهای امر، نهی، معلوم و مجهول را ساخت.
نکته مهم این است که باب فعل ثلاثی مجرد را همیشه نمیتوان فقط با دیدن حروف ریشه حدس زد. برای بسیاری از ریشهها باید صورت مضارع را از فرهنگ لغت یا آموزش معتبر آموخت، زیرا یک وزن ماضی ممکن است با چند الگوی مضارع همراه شود. پس «فَعَلَ» بودن ماضی بهتنهایی ثابت نمیکند که فعل از باب نصر است؛ صورت مضارع نیز باید «یَفْعُلُ» باشد. این مقاله بر فعل سالمِ صحیح مانند «نَصَرَ» تمرکز دارد تا قاعدهها بدون تغییرات اعلال یا ادغام دیده شوند و در پایان، تفاوت فعلهای معتل و مضاعف نیز روشن شود.
در ادامه ابتدا معیار تشخیص باب را میآموزید؛ سپس جدول کامل ماضی و مضارع را برای چهارده صیغه میبینید. بعد از آن، ساخت امر، نهی، مجهول، مصدر، اسم فاعل و اسم مفعول بررسی میشود و با نمونههای رایج مانند «کَتَبَ یَکْتُبُ»، «دَخَلَ یَدْخُلُ» و «خَرَجَ یَخْرُجُ» تمرین میکنیم. هدف این است که بتوانید از یک ریشه سالم، صورت درست فعل را بسازید و هنگام تجزیه صرفی، میان وزن، باب، صیغه و معنای واژه خلط نکنید.
باب نَصَرَ یَنْصُرُ چیست و چگونه شناخته میشود؟
باب نصر الگویی از فعل ثلاثی مجرد است که در آن صیغه سومشخص مفرد مذکرِ ماضی بر «فَعَلَ» و مضارع بر «یَفْعُلُ» قرار میگیرد. در اصطلاح صرف، حرف دوم ریشه را «عینالفعل» مینامند؛ حرکت آن در «نَصَرَ» فتحه و در «یَنْصُرُ» ضمه است. بنابراین فرمول تشخیص چنین است: سه حرف اصلی، بدون حرف افزوده در ماضیِ پایه، بهعلاوه فتحه عینالفعل در ماضی و ضمه همان حرف در مضارع. نام «باب نصر» از فعل نمونه گرفته شده و به این معنا نیست که همه فعلهای این باب معنای یاریکردن دارند.
اجزای وزن «فَعَلَ یَفْعُلُ»
در میزان صرفی، «ف»، «ع» و «ل» بهترتیب نماینده حرف اول، دوم و سوم ریشهاند. در «نَصَرَ»، نون فاءالفعل، صاد عینالفعل و راء لامالفعل است. با قراردادن این سه حرف در الگو، «نَصَرَ» به دست میآید؛ در مضارع نیز یای مضارعه پیش از ریشه قرار میگیرد، فاءالفعل ساکن میشود و عینالفعل ضمه میگیرد: «یَنْصُرُ». همین رابطه وزن و ریشه، پایه ساخت صیغههاست.
| صورت | وزن | نمونه | نشانه اصلی |
| ماضی معلوم | فَعَلَ | نَصَرَ | فتحه عینالفعل |
| مضارع معلوم | یَفْعُلُ | یَنْصُرُ | ضمه عینالفعل |
| مصدر | سماعی | نَصْرٌ | از لغت آموخته میشود |
| امر مخاطب | اُفْعُلْ | اُنْصُرْ | همزه وصلِ مضموم |
چرا ماضی «فَعَلَ» برای تشخیص کافی نیست؟
سه باب مشهور، ماضی «فَعَلَ» دارند اما حرکت عینالفعل مضارعشان متفاوت است: «فَعَلَ یَفْعُلُ» مانند نَصَرَ یَنْصُرُ، «فَعَلَ یَفْعِلُ» مانند ضَرَبَ یَضْرِبُ و «فَعَلَ یَفْعَلُ» مانند فَتَحَ یَفْتَحُ. به همین دلیل، اگر فقط «نَصَرَ» یا یک ریشه ناشناخته را ببینید، باب را با قطعیت از روی ماضی تعیین نکنید. صورت مضارعِ سومشخص مفرد مذکر را نیز بررسی کنید.
اگر هنوز در قرار دادن حروف ریشه روی «ف، ع، ل» ابهام دارید، درس میزان صرفی و وزنگذاری واژههای عربی پیشنیاز مناسبی برای این بخش است.
صرف کامل ماضی و مضارع «نَصَرَ یَنْصُرُ»
برای صرف چهارده صیغه، «نَصَرَ» و «یَنْصُرُ» را پایه میگیریم و شناسههای فاعلی را به آنها میافزاییم. در ماضی، شناسه بیشتر در پایان فعل میآید؛ در مضارع، حرف مضارعه در آغاز و شناسههای عدد و جنس در پایان نقش دارند. بعضی صورتها از نظر نوشتاری یکساناند، اما ضمیر و جایگاهشان فرق میکند؛ برای نمونه «نَصَرَا» هم برای «آن دو مرد» و هم در ردیف مؤنثِ مثنی به کار میرود، و «تَنْصُرُ» میتواند «آن زن یاری میکند» یا «تو مرد یاری میکنی» باشد. تشخیص نهایی از ضمیر و بافت جمله به دست میآید.
جدول چهارده صیغه ماضی معلوم
| ردیف | ضمیر | فعل ماضی | معنی |
| ۱ | هُوَ | نَصَرَ | او مرد یاری کرد |
| ۲ | هُمَا (مذکر) | نَصَرَا | آن دو مرد یاری کردند |
| ۳ | هُمْ | نَصَرُوا | آنان مرد یاری کردند |
| ۴ | هِیَ | نَصَرَتْ | او زن یاری کرد |
| ۵ | هُمَا (مؤنث) | نَصَرَتَا | آن دو زن یاری کردند |
| ۶ | هُنَّ | نَصَرْنَ | آنان زن یاری کردند |
| ۷ | أَنْتَ | نَصَرْتَ | تو مرد یاری کردی |
| ۸ | أَنْتُمَا (مذکر) | نَصَرْتُمَا | شما دو مرد یاری کردید |
| ۹ | أَنْتُمْ | نَصَرْتُمْ | شما مردان یاری کردید |
| ۱۰ | أَنْتِ | نَصَرْتِ | تو زن یاری کردی |
| ۱۱ | أَنْتُمَا (مؤنث) | نَصَرْتُمَا | شما دو زن یاری کردید |
| ۱۲ | أَنْتُنَّ | نَصَرْتُنَّ | شما زنان یاری کردید |
| ۱۳ | أَنَا | نَصَرْتُ | من یاری کردم |
| ۱۴ | نَحْنُ | نَصَرْنَا | ما یاری کردیم |
در آموزش سنتی، «هُمَا» و «أَنْتُمَا» در جایگاههای مذکر و مؤنث جداگانه شمرده میشوند، هرچند صورت فعل در بعضی ردیفها یکسان است. جدول هر چهارده جایگاه را جدا نشان میدهد تا ترتیب رایج آموزش صرف حفظ شود و شباهت نوشتاری، جایگاه صیغه را پنهان نکند.
جدول چهارده صیغه مضارع معلوم
| ردیف | ضمیر | فعل مضارع | معنی |
| ۱ | هُوَ | یَنْصُرُ | او مرد یاری میکند |
| ۲ | هُمَا (مذکر) | یَنْصُرَانِ | آن دو مرد یاری میکنند |
| ۳ | هُمْ | یَنْصُرُونَ | آنان مرد یاری میکنند |
| ۴ | هِیَ | تَنْصُرُ | او زن یاری میکند |
| ۵ | هُمَا (مؤنث) | تَنْصُرَانِ | آن دو زن یاری میکنند |
| ۶ | هُنَّ | یَنْصُرْنَ | آنان زن یاری میکنند |
| ۷ | أَنْتَ | تَنْصُرُ | تو مرد یاری میکنی |
| ۸ | أَنْتُمَا (مذکر) | تَنْصُرَانِ | شما دو مرد یاری میکنید |
| ۹ | أَنْتُمْ | تَنْصُرُونَ | شما مردان یاری میکنید |
| ۱۰ | أَنْتِ | تَنْصُرِینَ | تو زن یاری میکنی |
| ۱۱ | أَنْتُمَا (مؤنث) | تَنْصُرَانِ | شما دو زن یاری میکنید |
| ۱۲ | أَنْتُنَّ | تَنْصُرْنَ | شما زنان یاری میکنید |
| ۱۳ | أَنَا | أَنْصُرُ | من یاری میکنم |
| ۱۴ | نَحْنُ | نَنْصُرُ | ما یاری میکنیم |
در مضارع، حروف «أ، ن، ی، ت» که به آنها حروف مضارعه میگویند، شخص فعل را نشان میدهند؛ اما همیشه بهتنهایی کافی نیستند. برای مثال «ت» در آغاز چند صیغه مشترک است و پایان فعل مانند «ـانِ»، «ـونَ»، «ـینَ» یا «ـنَ» عدد و جنس را دقیقتر مشخص میکند.
برای تمرکز جداگانه بر شناسهها و حروف آغازین، ابتدا صرف فعل ماضی عربی برای چهارده صیغه و سپس
صرف فعل مضارع عربی و حروف مضارعه را مرور کنید.
امر، نهی، معلوم و مجهول و دیگر مشتقات باب نصر
از مضارعِ مخاطب «تَنْصُرُ» میتوان امر حاضر را ساخت: حرف مضارعه حذف میشود، آخر فعل مجزوم میگردد و چون آغازِ باقیمانده ساکن است، همزه وصل میآید. حرکت همزه با حرکت عینالفعلِ مضارع هماهنگ میشود؛ چون صاد در «یَنْصُرُ» ضمه دارد، صورت امر «اُنْصُرْ» است. نهی با «لا»ی نهی و مضارع مجزوم ساخته میشود: «لا تَنْصُرْ». برای ساخت مجهول نیز حرکتهای قالب تغییر میکنند، نه حروف ریشه: ماضی «نُصِرَ» و مضارع «یُنْصَرُ» میشود. این تغییرها را باید از تغییر معنا و از شناسههای شخص جدا دید.
صرف شش صیغه امر و نهی مخاطب
| ضمیر مخاطب | امر | نهی |
| أَنْتَ | اُنْصُرْ | لا تَنْصُرْ |
| أَنْتُمَا | اُنْصُرَا | لا تَنْصُرَا |
| أَنْتُمْ | اُنْصُرُوا | لا تَنْصُرُوا |
| أَنْتِ | اُنْصُرِی | لا تَنْصُرِی |
| أَنْتُمَا | اُنْصُرَا | لا تَنْصُرَا |
| أَنْتُنَّ | اُنْصُرْنَ | لا تَنْصُرْنَ |
فرایند حذف حرف مضارعه، جزم و افزودن همزه وصل در درس ساخت فعل امر عربی از مضارع مجزوم با نمونههای بیشتری توضیح داده شده است.
معلوم و مجهول چه تغییری میکنند؟
در ماضی مجهولِ فعل سالم، حرف اول ضمه و حرف پیش از آخر کسره میگیرد؛ بنابراین «نَصَرَ» به «نُصِرَ» تبدیل میشود. در مضارع مجهول، حرف مضارعه ضمه و حرف پیش از آخر فتحه میگیرد؛ پس «یَنْصُرُ» به «یُنْصَرُ» میرسد. شناسههای چهارده صیغه همان منطق کلی معلوم را دنبال میکنند: «نُصِرَا، نُصِرُوا، نُصِرْتُ» و «یُنْصَرَانِ، یُنْصَرُونَ، أُنْصَرُ». در مجهول، انجامدهنده کار در ساخت جمله ذکر نمیشود و چیزی که عمل بر آن واقع شده، نقش نایب فاعل میگیرد.
مصدر، اسم فاعل و اسم مفعول
مصدر فعل ثلاثی مجرد غالباً سماعی است؛ یعنی نمیتوان آن را تنها با یک قاعده قطعی از روی باب ساخت و باید صورت ثبتشده در لغت را آموخت. مصدر «نَصَرَ» واژه «نَصْرٌ» است. اسم فاعلِ ثلاثی مجرد معمولاً بر وزن «فَاعِل» ساخته میشود: «نَاصِرٌ». اسم مفعول نیز برای فعل متعدی بر وزن «مَفْعُول» میآید: «مَنْصُورٌ». این سه واژه همریشهاند، اما هر کدام نقش و معنای صرفی جداگانه دارند.
| نوع | وزن یا قاعده | نمونه | معنا |
| مصدر | سماعی | نَصْرٌ | یاریکردن / یاری |
| اسم فاعل | فَاعِل | نَاصِرٌ | یاریکننده |
| اسم مفعول | مَفْعُول | مَنْصُورٌ | یاریشده |
| ماضی مجهول | فُعِلَ | نُصِرَ | یاری شد |
| مضارع مجهول | یُفْعَلُ | یُنْصَرُ | یاری میشود |
کاربردها، فعلهای رایج و روش درست یادگیری
باب نصر یک قالب آوایی و صرفی است، نه یک معنای واحد. در این باب هم فعل متعدی مانند «نَصَرَ یَنْصُرُ» و «کَتَبَ یَکْتُبُ» دیده میشود و هم فعل لازم مانند «دَخَلَ یَدْخُلُ» و «خَرَجَ یَخْرُجُ». پس از روی باب بهتنهایی نمیتوان لازم یا متعدی بودن، معنای دقیق یا مصدر را تعیین کرد. روش مطمئن این است که هر فعل را دستکم به صورت یک بسته کوچک یاد بگیرید: ماضی، مضارع، مصدر، معنی و یک جمله نمونه. سپس صرف چهاردهگانه را با تمرکز بر نقاط تغییر شناسهها تمرین کنید، نه با حفظکردن بیتحلیل یک رشته بلند.
چند فعل رایج بر وزن فَعَلَ یَفْعُلُ
| فعل | معنی تقریبی | گذرا/ناگذر | مصدر رایج |
| نَصَرَ یَنْصُرُ | یاری کرد / میکند | متعدی | نَصْر |
| کَتَبَ یَکْتُبُ | نوشت / مینویسد | متعدی | کِتَابَة |
| شَکَرَ یَشْکُرُ | سپاس گفت / میگوید | متعدی | شُکْر |
| دَخَلَ یَدْخُلُ | وارد شد / میشود | لازم | دُخُول |
| خَرَجَ یَخْرُجُ | بیرون رفت / میرود | لازم | خُرُوج |
| سَجَدَ یَسْجُدُ | سجده کرد / میکند | لازم | سُجُود |
| طَلَبَ یَطْلُبُ | خواست / میخواهد | متعدی | طَلَب |
این فهرست برای تمرین الگوی آوایی است، نه برای ساختن یک قاعده معنایی. مصدرها نیز یک شکل یکسان ندارند؛ «دُخُول»، «خُرُوج»، «شُکْر» و «کِتَابَة» نشان میدهند که مصدر ثلاثی مجرد را باید همراه خود فعل آموخت. همچنین ترجمه فارسی با بافت جمله تغییر میکند و معنیهای بالا فقط رایجترین معادل آموزشیاند.
فعل سالم را از معتل و مضاعف جدا کنید
صرف «نَصَرَ» منظم است، زیرا سه حرف اصلی آن سالماند. اما فعلهایی مانند «قَالَ یَقُولُ» از نظر باب به الگوی نصر وابستهاند و در عین حال به سبب حرف علّه، صورت ظاهری آنها تغییر میکند. فعل مضاعف نیز هنگام اتصال شناسهها ممکن است ادغام یا گشودن تشدید داشته باشد. بنابراین ابتدا باب را تشخیص دهید و بعد نوع فعل را از نظر صحیح، معتل یا مضاعف تعیین کنید؛ اجرای هر دو مرحله از تعمیم نادرست جدول «نَصَرَ» به همه ریشهها جلوگیری میکند.
برای شناخت این تغییرها، مقاله فعل صحیح و معتل و انواع آنها را در کنار این درس بخوانید.
خطاهای رایج و راه اصلاح
| خطا | علت | روش اصلاح |
| تشخیص باب فقط از ماضی | فَعَلَ چند مضارع متفاوت دارد | مضارع را در لغت بررسی کنید |
| کسرهدادن عین مضارع | خلط باب نصر با باب ضرب | جفت نَصَرَ/یَنْصُرُ را معیار بگیرید |
| ساخت «اِنْصُرْ» | بیتوجهی به ضمه عین مضارع | امر درست: اُنْصُرْ |
| یکسانگرفتن باب و معنا | باب الگوی صرفی است | معنی و تعدی را جدا یاد بگیرید |
| تعمیم جدول سالم به قال | نادیدهگرفتن اعلال | نوع فعل را پیش از صرف تعیین کنید |
تمرین مرحلهای
برای هر فعل تازه، ابتدا سه حرف اصلی را جدا کنید. سپس ماضی و مضارعِ سومشخص مفرد مذکر را با حرکت کامل بنویسید و حرکت عینالفعل را مقایسه کنید. اگر الگو «فَعَلَ یَفْعُلُ» بود، شش صیغه غایب، شش صیغه مخاطب و دو صیغه متکلم را بسازید. در پایان امر، نهی، مجهول و مشتقات را اضافه کنید و هر صورت را در یک جمله کوتاه به کار ببرید. کنترل نهایی این است که شناسه با ضمیر از نظر شخص، شمار و جنس هماهنگ باشد.
نمونه کوتاه: برای «دَخَلَ یَدْخُلُ»، صیغه «أَنْتِ» در مضارع «تَدْخُلِینَ» و در امر «اُدْخُلِی» است. برای «کَتَبَ یَکْتُبُ»، صیغه «هُمْ» در ماضی «کَتَبُوا» و در مضارع «یَکْتُبُونَ» میشود. این دو تمرین نشان میدهد شناسهها ثابتاند و حروف ریشه در جایگاههای «ف، ع، ل» قرار میگیرند.
جمعبندی
باب نَصَرَ یَنْصُرُ با الگوی «فَعَلَ یَفْعُلُ» شناخته میشود: عینالفعل در ماضی فتحه و در مضارع ضمه دارد. برای صرف فعل سالم، ریشه در این قالب نگه داشته میشود و شناسههای چهارده صیغه بر اساس شخص، شمار و جنس تغییر میکنند. امر مخاطب از مضارع مجزوم و با همزه وصل ساخته میشود؛ بنابراین «تَنْصُرُ» به «اُنْصُرْ» میرسد. مجهول نیز با تغییر حرکتهای قالب ساخته میشود: «نُصِرَ» و «یُنْصَرُ». با این حال، مصدر، لازم یا متعدی بودن و معنای دقیق هر فعل را باید جداگانه آموخت و در فعلهای معتل یا مضاعف، قواعد ویژه همان نوع را نیز اعمال کرد.
بهترین روش تثبیت این باب، تمرین زنجیرهای است: «ماضی و مضارع پایه ← تشخیص حرکت عینالفعل ← صرف چهارده صیغه ← ساخت امر و نهی ← تبدیل معلوم به مجهول ← بررسی مصدر و مشتقات». اگر در هر مرحله صورت ساختهشده را با ضمیر و یک جمله واقعی کنترل کنید، جدول صرف از یک متن حفظی به ابزاری برای خواندن و تحلیل واژههای عربی تبدیل میشود.
سؤالات متداول
آیا هر فعلی با ماضیِ «فَعَلَ» از باب نصر است؟
خیر. ماضی «فَعَلَ» در چند باب ثلاثی مجرد مشترک است. برای تشخیص باب نصر باید مضارع نیز بر «یَفْعُلُ» باشد. بنابراین جفت ماضی و مضارع را با حرکت کامل بررسی کنید؛ «نَصَرَ یَنْصُرُ» از باب نصر است، اما «ضَرَبَ یَضْرِبُ» در باب دیگری قرار میگیرد.
چرا امر «نَصَرَ» به صورت «اُنْصُرْ» ساخته میشود؟
پس از حذف «ت» از «تَنْصُرُ»، صورت «نْصُرْ» با حرف ساکن آغاز میشود و تلفظ آن ممکن نیست؛ پس همزه وصل افزوده میشود. چون عینالفعل مضارع، یعنی صاد، ضمه دارد، همزه وصل نیز در آغاز امر با ضمه خوانده میشود: «اُنْصُرْ».
آیا همه فعلهای باب نصر متعدی هستند؟
خیر. «نَصَرَ» و «کَتَبَ» متعدیاند، اما «دَخَلَ» و «خَرَجَ» معمولاً لازم به کار میروند. باب فقط الگوی حرکتهای ماضی و مضارع را نشان میدهد و بهتنهایی نوع تعدی یا معنای فعل را تعیین نمیکند.
آیا مصدر باب نصر همیشه بر وزن «فَعْل» است؟
خیر. مصدر فعل ثلاثی مجرد غالباً سماعی است و صورت آن را باید همراه فعل از لغت آموخت. «نَصْر» بر وزن فَعْل است، اما در همین باب مصدرهایی مانند «دُخُول»، «خُرُوج»، «سُجُود» و «کِتَابَة» نیز دیده میشود.
چرا بعضی صیغههای مضارع یکسان نوشته میشوند؟
زیرا یک حرف مضارعه و یک پایان میتواند در چند جایگاه مشترک باشد. «تَنْصُرُ» هم برای «هِیَ» و هم برای «أَنْتَ» به کار میرود. ضمیرِ آشکار، فاعل جمله و بافت سخن مشخص میکند کدام صیغه منظور است.
آیا «قَالَ یَقُولُ» را میتوان دقیقاً مانند «نَصَرَ یَنْصُرُ» صرف کرد؟
از نظر باب، حرکت بنیادی «یَفْعُلُ» در آن دیده میشود؛ اما «قَالَ» فعل معتلِ اجوف است و هنگام صرف، قواعد اعلال بر شکل ظاهری آن اثر میگذارد. بنابراین جدول فعل سالم «نَصَرَ» را نباید بدون اعمال قواعد فعل معتل بر «قَالَ» پیاده کرد.
